Camiño do Pouso, nº 2
36560 Soutelo de Montes
Concello de Forcarei
Pontevedra
Horarios
Sábados e domingos
mañás 11:00 a 13:30
tardes 17:00 a 20:00
Resto dos días: previa cita no 986 75 61 91
ou no 696 51 30 33
24 Xuño 2009, por cetmo.
Falar de pobres na actualidade non é o mesmo que hai cincuenta anos. Daquela eran máis respectados. Había dous tipos de pobres. Un era o dos pobres vergonzantes. Eran os pobres de boas familias, xentes vidas a menos, que tiñan que manter certo decoro, determinadas formas, estritas relacións de clase e familiares, sen ter ingresos que llo permitisen.
Outro tipo eran os pobres de pedir que tiñan dúas categorías os esmoleiros e os que andaban polas portas. Os primeiros pedían nas rúas, nos camiños e ó pé das igrexas cando había romerías; os segundos facíano polas casas, tiñan rutas fixas, chegaban sempre o mesmo día da semana e mesmo se lles podía coñecer polos seus nomes, cando non polos seus alcumes. Non eran coma se fosen da familia, pero digamos que eran xente coñecida.
Os esmolantes soen ser marxinados ou inadaptados socialmente. Trátase dunha figura tradicional da sociedade rural galega.
• Inadaptado ceibe sen obrigas, nin propiedade, nin familia, era nómade.
• Traballa un día “polo caldo” ou serve de novidade ou entretemento.
• Permite practicar a caridade / esmola e establece vencellos clientelares: as familias tiñan os “seus” esmoleiros aos que axudaban e acollían.
Os sectores máis pobres (caseteiros e xornaleiros) practicaban a esmola (nenos e vellos) ou traballaban pola comida ou vendíanse (as mulleres) sexualmente pola comida.
Os caseteiros son dúas ou tres familias por aldea que apenas teñen unha pequena horta e un par de ovellas ou cabras. Viven nun caseto que lles dá o nome, morada terreña dun só cuarto sen cheminea e co fume abríndose camiño por entre as tellas. Esta vivenda é, en ocasións, unha antiga corte abandonada por unha familia rica ou de campesiños abastados que llela ceden a cambio de prestación de traballo persoal nas épocas de apurada. Outras mesmo son casas do común que foran audiencias ou cárceres de xurisdición ou coto e agora pertencen ós concellos que llelas aluga, case sen custo, a estas familias de caseteiros.
Nos demorados tempos da piedade tridentina formaban as cohortes de carpideiras e pobres que daban lustre nos pasamentos dos señores e ricos, competindo polas esmolas que os parentes do morto daban pola súa salvación. A fame e a friaxe son as súas compañeiras de por vida, xa que dificilmente poden ter oportunidades de promoción social.
Entre os pobres de solemnidade tamén estaban as bodegueiras e camareiras, que foron numerosas en bisbarras con sistemas hereditarios de mellora longa, como boa parte da provincia de Lugo. Son mulleres solteiras, que acaban tendo algún fillo, que as apartan das familias nos lindeiros da mocidade para facer fronte mellor á reprodución do resto dos irmáns. Moitas delas logo emigraron a América nas primeiras décadas do s.XX.
Hai anos ós pobres tratábanos con máis condescendencia. Incluso na tradición oral do noso país hai lendas alusivas a castigos por non tratar ben ós esmoleiros.
“Onde hoxe chaman Braña Rubia (Seavia, Coristanco, A Coruña) houbo unha vila chamada Alcaián ou Alcaán. Agora está asolagada nun pozo moi fondo a unha profundidade de seis adivais. Cóntase que se asulagou cando Xesucristo e San Pedro andaban polo mundo de esmoleiros. Pediron pousada en moitas casas da vila de Alcaián e en ningunha llela quixeran dar. Mesmo lles encirraron ós cans. E afundiuse Alcaián e os que se poñan enriba de onde estaba tamén se van ó fondo. Algunhas veces os veciños de Salgueiras e os de Mira escoitan tocar as campás, ladrar os cans e cantar os galos ás doce da noite de Noiteboa ou o día de San Xoán”.
É un tema moi tratado na literatura e incluso o noso distinguido Castelao adicou moitas viñetas humorísticas ós esmoleiros. Pola contra, escasean os estudos específicos encol do tema, sobre todo a nivel local, aínda que temos algunhas achegas (ex.: Melide). Estes pobres cada un tiña a súa intrahistoria persoal, a súa sabedoría e o seu xeito de interpretar a vida e o seu mundo. Algúns coas secuelas da guerra incivil e da dura posguerra e a maior parte por problemas psicosociolóxicos.
Nas posguerras aumentan os esmoleiros cos veteranos dos conflitos bélicos que non se readaptan á sociedade (ex.: Guerra Civil española, 1ª e 2ª Guerra Mundial, etc.). Casos máis concretos poden ser os freikorps na Alemaña de 1919, os vagabundos e veteranos nas redes mafiosas de EE.UU. nos anos vinte do século pasado, os “camisas negras” de Mussolini nútrense tamén dese grupo de inadaptados.
Na Galicia da posguerra franquista conflúen varios factores que explican o aumento de esmolantes e o respecto social por eles:
• A fame e a autarquía económica producen a reruralización. As aldeas están cheas de xente pero case morta de fame. A xente das cidades ían pedir polas portas ás aldeas.
• Veteranos da Guerra Civil con secuelas psíquicas e sen familia vagabundean polo rural (ex.: o capitán Bombillas na contorna de Ourense nos anos cincuenta, asustaban con el ós nenos nos anos setenta).
• As cuadrillas de “maquis” ou “foucellas” e “brigadiñas” segredas que os perseguen. Hai inseguridade e medo na poboación. Daquela está en boga a cultura católica de esmola e axuda: porta franca e mesa posta para quen chegue, daquela evítanse violencias en contra das persoas e os bens da casa.
A maior parte deles eran humildes, honrados e cada un coas súas características propias eran moi respectados pola veciñanza. Eran os Servizos Sociais daquela: comida, roupa, reás ou pesetas. Foron frecuentes nas décadas dos anos corenta, cincuenta e sesenta; logo xa foron cambiando os tempos e o contexto social e esmorecendo o mundo rural.
Soían levar ás costas un saco de esparto no que carrexaban, xunto coas súas escasísimas pertenzas, a comida ou cousas que lles daban nas casas. Moitos deles tiñan casa fixa onde durmir. Ceaban coa familia e ó día seguinte, despois de almorzar, despedíanse moi agradecidos con quen lle mataran a fame e lle deran pousada.
Outro aspecto relativo ós esmoleiros son os instrumentistas ambulantes, case sempre invidentes, sobre todo interpretan pezas acompañados dun violín. No noso país, en Galicia, documéntase, dende o s.XIX, o seu uso cotiá entre os músicos ambulantes. Antes usaran un instrumento típico galego como é a zanfona. Antigamente, os cegos estaban adscritos a gremios que lles axudaban en certas cuestións, como pode ser a obtención das zanfonas coas que tocaban. Era unha vida chea de estreiteces e miseria. Máis tarde, os violíns substituíron ás zanfonas. A figura do músico cego que se gañaba a vida cantando, non hai moito que formaba parte do entramado social do rural galego, sendo moitas as persoas que aínda se lembran dese fenómeno. Ás veces chamábanos para tocar nun baile onde se facía unha colecta para pagarlle ou xa se fixaba unha cantidade por adiantado. Pernoctan no lugar onde actúan acollidos por algunha familia. Normalmente, aprendían a tocar un instrumento para no futuro gañar o sustento.
Cando estaban preparados andaban itinerantes pero acompañábanse dun lazarillo, que soía tocar algún instrumento de percusión (bombo, pandeireta, caixa, etc.) ou cantaba. O normal é que fose alguén da familia, pero ás veces eran criados ós que lles pagaban un tanto. Outras veces, mentres cantaban repartían historias nas chamadas coplias, impresos que subministraban as imprentas e que eles vendían por unha pequena cantidade. Soían tratar de romances clásicos, temas de contido galego como podían ser os parrafeos entre un mozo e unha moza, historias de risa e os sucesos tráxicos. Normalmente, o seu papel era máis ben o de esmoleiros que o de músicos. Tamén había casos que tocaban o acordeón. No que atingue a esta faceta hai uns cantos exemplos recollidos na montaña de Lugo e noutras zonas.
Outro tipo de esmolantes podían ser as mulleres de xornaleiros e outros grupos sociais sen patrimonio que ó quedar viúvas a certa idade non tiñan outra saída para manterse que a mendicidade. No s.XIX o Estado, a nivel de toda España, usábaos como soldados e traballadores de obras públicas a través das periódicas levas forzosas.
Non sempre se lles tratou ben. Por exemplo, na Idade Media, sobre todo nos séculos XIV e XV, puxéronse en práctica medidas represivas contra os pobres, ós que se pretendía aillar, para que non “contaxiaran” ó resto da sociedade. Nesta etapa pensábase que os pobres eran criminais en potencia. Ás veces tomaron medidas drásticas con eles. Ex.: nunha cidade francesa chamada Bourg-en-Bresse, en 1472, todos os esmoleiros, incluídos os que se atopaban doentes, foron expulsados.
Na Península Ibérica, na Idade Media, había pobres involuntarios: persoas de avanzada idade, viúvas, orfos, doentes, servos e cautivos. Había varios graos de pobreza: os pobres que tiñan pouco pero que podían seguir adiante; os pobres que pedían esmola, que representaban a pobreza extrema; os pobres que nin siquera podían ter licencia de mendicidade para pedir esmola. Daquela os alimentos para pobres eran o pan de cebada e as sardiñas.
Na Época Moderna as causas da pobreza eran: as doenzas, as guerras, a elevada poboación e os altibaixos dos prezos. Neste período, en Galicia, a mellor esmola que cabía ofrecer a un pobre de solemnidade ou vergonzante era un anaco de pan e non conviña dárllelo por riba da porta, senón con ela aberta, para evitar que a fame visitase a casa. Daquela as parellas pobres, que tiñan moitos fillos, nalgúns casos tiñan criados ou criadas pero sen salario. Moitas veces non se pagaban as soldadas e debían agardar ás mandas testamentarias dos amos. Tamén había familias que practicaban a “asistencia social” a prol de persoas desamparadas, ás veces parentes. Continuaban de por vida no lugar de adopción.
Os criados ó finar o amo, ás veces voltaban á súa casa matriz, outros o único que podían facer para subsistir era coller o saco e marchar polas portas a pedir. Ás veces chegan á vellez e non os querían. Xa di o refrán: “Ó criado novo, pan e ovo; ó vello caldo acedo”. Do fin dos que pasaron os seus últimos días pedindo polas portas só nos quedan noticias nos libros de difuntos da parroquia. Moitas veces aparecen cos seus motes ou alcumes (“mal nome”). Ós que andaban de porta en porta chamábanlles pobres ostiatim. Case todos eran solteiros/-as e vellos/-as, dous motivos para rematar de pobres vagabundos e morrer á porta dun hospital, dun convento, dunha casa, nunha rúa ou nun camiño. Ese era o destino que tiñan os máis coitados, os esmolantes.
Voltando á Galicia contemporánea hai que dicir que os esmoleiros tamén ían pedir á casa onde había un difunto, dábanlle pan ou invitábanos a cear pois conviña ser compasivo cos pobres. Pensábase que as boas accións deste mundo teñen compensación no outro. Autores como Valle-Inclán en Romance de lobos ou Otero Pedrayo en Os camiños da vida tamén aluden ós pobres pedichóns que asisten ós velorios e enterros a matar a fame. Logo rezaban os pobres pola alma dos finados. Hai exemplos como o de Trasparga (Lugo) onde no enterro levan a parva que era unha cesta con pan e queixos para repartir ó remate das exequias fúnebres entre os asistentes, incluídos os pobres. Noutros sitios danlles pan, noutros ciscan un puñado de moedas entre os nenos e os pobres.
Tamén hai anécdotas curiosas como é o caso dun esmoleiro nun lugar das marxes da ría de Vigo que conseguira mediante certas artes ocultas, que parecese que o morto se movía, fuxiron todos e o pícaro aproveitou para arramplar coas empanadas que alí había.
Para rematar vou comentar algúns datos no que atingue a Antón Alonso Ríos, “o Siñor Afranio”, e a súa etapa de esmoleiro. Logo de andar vagando e escondéndose na bisbarra do Baixo Miño e de que lle puxeran un prezo de 50.000 pts. á súa cabeza, o 27 de agosto do 1936, pola noite, decide disfrazarse de pobre e converterse en esmolante. Vai a Torroña, á casa da sra. Ana, por terceira vez, o 3 de setembro e dalle dous pantalóns cheos de buratos, como non cadraban, os dun tapaban os do outro, un sombreiro furado, unha chaqueta vella, un abrigo e carga cun fardeliño branco ás costas cun anaco de broa dentro.
Logo retorna ó monte de Tebra e cando tropeza cun home en Pinzás que lle pregunta a que se dedica, dille: “Son un pobre e ando a pedir”. O 7 de setembro cando estaba acochado xunto a unha peneda ordena comezar a vida de esmoleiro.
Botou 23 días a pedir polas portas dende Tebra (Tomiño) ata Sorribas (Forcarei). Conta as súas penurias como cando colle un acio de uvas e bérranlle ou cando por un furado do saco pérdeo. A primeira esmola que recibe é no pobo de As Neves, daquela cruza cun rapaz e dille que leva o folico pequeno, e logo dille o cativo “dan pouco” como xustificándoo. Aconselloulle ir pedir a un colexio de monxas que hai perto. A súa primeira esmola é un anaco de bica. Busca pousada e daríanlla en Arbo. Unha muller ofrécelle durmir nun cortello estrumado con faísca.
Pode comprobar o egoísmo dos pobres. “Os pobres non teñen doito de axudarse entre si”. Uns esmolantes portugueses comen uvas e non llas ofrecen. Sen embargo, el se lle sobra comida dáballa a outro. Entérase de novas da represión. En Parada danlle unha cunca de caldo. Vai xuntando esmola: un anaco de broa, un pataco, unha sardiña en conserva, pantrigo, unha cadela (5cts.) Padece ameazas de detención pois debe procurar papeis de pobre para andar ambulante a pedir. Tenta cobrir as apariencias nas respostas.
En Pereiro vai á casa da cuñada e dos sobriños e dilles que avisen a un cuñado (Fariza) para buscar saída ó estranxeiro. En Albarellos decátase do egoísmo dos pobres, son ruíns entre si. Xorde Afranio de Amaral. Chega a Sorribas (Forcarei) á casa da sra. Carmela de Pedro, que tiña unha filla chamada Dosinda. Ofrécenlle quedar de criado. De esmoleiro estivo 23 días (7/30-IX-1936). Fanlle unha proba que era rozar o toxo dunha veiga e pasa a proba. Cando o logrou dixo: “Hoxe aprobei a reválida”.
Emilio Araúxo fixo o percorrido do Siñor Afranio e foi entrevistando persoas que o coñeceran e contoume unha serie de anécdotas do seu periplo como fuxido.
Cando estivo en Forcarei dicían del que era moi educado. Ó entrar nunha casa sacaba o sombreiro. Se había alguén de pé cedía o seu sitio. Na casa do sr.Barreiro dixéronlle que deixara estar o sombreiro e el para disimular os seus modais dicía que era por comodidade. Estivo a piques de non ir ver o reloxo que deseñara este señor pero foi para que non desconfiaran del. Outra anécdota era que nunca lle pegaba ás vacas, unha delas chamábase Garrida. A xente dicía del “¡Mira como trata ás vacas!”. Se atopaba algún garda civil coñecido seu tapaba os ollos co sombreiro.
Dáballe os bos días a todo o mundo antes que llos deran a el. Non lle gustaba a igrexa, nin outro sitio onde houbese aglomeracións de xente, por se o recoñecían. O pai do sr.Barreiro seica sabía que non era un pobre: ou é un frade escapado da zona roxa ou un fuxido pero non é o que parece. O xeito de falar e o saber moitas cousas non cadraba cun pobre. Causa admiración pola súa cultura. Durmía entre monllos de colmo de centeo nun cuberto. Emilio Araúxo puxo en contacto ós discípulos de Alonso Ríos. Ás veces facía o parvo e dicíanlle ¡Que burriño é! Facía ben o papel de pobre.
Cando o interroga un falanxista conta a “súa” historia: Nacera en Lisboa, logo estivera en Tras-os-Montes, Toral de los Vados, Quiroga ata 1918 e logo a pedir en Galicia e Portugal. Tiña medo a ser descuberto por alguén que o recoñecese: actitude ergueita ó camiñar, ollada acesa, voz un chisco zarabeta. Colaboraba en traballos de camiñeiro, arranxando nos camiños cos outros veciños. Era moi reservado para contar a súa vida. Contáballe contos ós rapaces. Cando veñen uns gadañeiros orixinarios da súa zona natal fuxe de Sorribas. Sae para Albarellos a mediados de xullo de 1937. Conta que servira de criado e instálase en Moreiras (Boborás) durante un ano (xullo 1937-xullo 1938).
Aínda se conserva o cuberto onde viviu en Sorribas. Elixiuno ó non aceptar unha cama na casa dos amos. Collía unha toalla e ía á fonte a lavarse e isto sorprendía á xente.
En Moreiras (Boborás), perto do Carballiño aprendeulle a Nemesio, cando era un neno as matemáticas nun camiño. Escribindo cun pau na lama explicáballe aritmética e xeometría. Chama a atención que ten as barbas limpas. Din que o criado do “Calores” sabe moito. Preparoulle ó fillo para ingresar no Instituto de Vigo e aprobou. Sospeitan que é un fuxido.
En Portugal chegou a Rudeiro (mediados de xullo de 1938), el sabía que por alí pasaran moitos fuxidos. Perto de Castro Leboreiro viviu un mes nunha cova (“Pazo da Rocha Viva”) no monte e unha familia dáballe de comer. Non se sabe cal era pois hai unhas cincuenta no entorno.
En Arcos de Valdevez, Emilio Araúxo coñeceu ó fillo dun boticario que o acobillou e cando lle leu o que escribira Alonso Ríos do seu pai emocionouse e chorou. Dixo Alonso Ríos: “Os portugueses son a mellor xente do mundo”. Estivo na casa dos irmáns Loureiro, que eran Aníbal (empregado da cámara municipal) e Manuel (boticario). Logra embarcar no Lípari , chega a Bos Aires o 29 de xuño de 1939.
Un dos máis grandes poetas de Irlanda, Pierce Hutchinson, é un gran admirador de Antón Alonso Ríos.
No que atingue á existencia de esmoleiros nos anos da fame, máis ben na posguerra, na miña parroquia, San Xurxo de Sacos (Cotobade), puiden recoller algúns datos. Durante a Guerra Civil e logo na posguerra viña xente pobre a pedir. Soían darlle pan de millo, unto ou patacas. Eran maiormente persoas que viñan da costa (ex.: Beluso, Bueu, Cangas do Morrazo). Algúns quedaban como criados polo mantido pero sen soldo. Varios co tempo instaláronse a vivir no pobo de xeito definitivo.
Cando viñan esmoleiros pedir non eran conflitivos e podíanse deixar as portas abertas pois non roubaban. Moitas veces pedían unha cunca de caldo para matar a fame ou un anaco de pan de millo. Neses anos da fame tamén viñan do mundo urbano a pedir esmola (Pontevedra e arredores, algún de Mourente, Vilagarcía de Arousa ou Vigo). Procedentes de Bueu viñan cambiando peixe (sardiñas ou xurelos) por outras cousas de comer (patacas, millo, …).
Na parroquia natal de meu pai, Santa Mariña de Fragas (Campo Lameiro), algúns esmoleiros acobillábanse no baixo da escola do lugar de Redonde. Neste lugar, algúns durmían no cuberto da Casa do Eido. Sobre todo na época da posguerra. Lémbranse dun cego que tiña unha cadela que lle chamaba Turca, no saco traía unha especie de frauta ou punteiro de gaita e tocaba, ás veces era un ritmo semellante ós fados (pero o esmoleiro non era portugués). Tamén me comentaron que viña unha señora que lle chamaban Adelina “A Javalina” e era da zona de Xeve. Normalmente dábanlle de comer. Tamén viñan da zona da costa (ex.: do Morrazo). Temos exemplos doutros lugares onde había algunha casa ou cuberto onde acobillaban ós esmoleiros (ex.: Vilar-Cerdedo).
O tema dos esmoleiros non está moi estudado e a verdade que sería interesante recoller datos en relación a isto pois aínda estamos a tempo de recuperar datos da nosa memoria histórica antes de que se perdan. A cuestión sería entrevistar a persoas maiores que se lembran deses anos da fame durante a Guerra Civil e a posguerra que é cando máis se deu este fenómeno social no noso país.
San Xurxo de Sacos (Cotobade) a 21 de maio de 2009.
Manuel Reboredo Tajes
- BIBLIOGRAFÍA:
- ALCAIÁN (Topónimo): Galicia Encantada. Enciclopedia de Fantasía Popular de Galicia (Actualizado 15-03-2009).
- ALONSO FERNÁNDEZ, B. (1994): Antón Alonso Ríos. Crónica dunha fidelidade. Ed. Laiovento. Santiago de Compostela.
- ALONSO FERNÁNDEZ, B. (2008): Antón Alonso Ríos. O Siñor Afranio. Xunta de Galicia. Consellería de Cultura e Deporte. Dirección Xeral de Creación e Difusión Cultural. A Nosa Terra.
- ALONSO RÍOS, A. (1996): O Siñor Afranio ou como me rispei das gadoupas da morte. Ed. A Nosa Terra. Vigo.
- ARANGO, J. de (2008): “Los pobres de pedir”. lne.es - La Nueva España-Diario Independiente de Asturias (15-XI-2008).
- CARDESÍN, J.Mª : Tierra, trabajo y reproducción social en una aldea gallega (s.XVIII-XX): Muerte de unos, vida de otros. Serie Estudios. Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación. Secretaría General Técnica.
- CASTRO, X. (1998): A lume manso. Estudios sobre historia social da alimentación en Galicia. Ed. Galaxia. Vigo.
- CONDE, A. (2008): “Clasificacións dos pobres”. El Correo Gallego.es (19-08-2008).
- DOMÍNGUEZ CASTRO, L.(2002): “A sociedade rural na Galicia contemporánea”. Eds. Constenla Bergueiro, G. e Domínguez Castro, L. Tempos de sermos: Galicia nos tempos contemporáneos. Universidade de Vigo. Páxs. 41-74.
- FERNÁNDEZ LUGO, J. (2006): “Outros instrumentos: o violín” (11-04-2006) (Actualizado 27-05-2008). www.agaitadofol.com.
- FUCIÑOS, X.D.: “Persoaxes curiosos e célebres, de paso e na Terra de Melide”.
- PÉREZ ALBERTI, A. (2008): “O abandono do mundo rural e as súas consecuencias en Galicia”. Arraianos VII (xaneiro-2008). Ed. Alvarellos Editora. Santiago de Compostela.
- RUEDA, G.: “Vagabundos, mendigos y otros marginados”.
Época: Reinado de Isabel II. ArteHistoria. Junta de Castilla y León. www.artehistoria.jcyl.es/histesp/contextos76953.htm
- SAAVEDRA, P. (1994): La vida cotidiana en la Galicia del Antiguo Régimen. Ed. Crítica. Barcelona.
- VALDEÓN BARUQUE, J.(1998): “Pobreza, enfermedad, vejez, muerte en la Edad Media”. Actas de la VII Semana de Estudios Medievales: La vida cotidiana en la Edad Media. Nájera (4/8-8-1997). Instituto de Estudios Riojanos. Logroño. www.vallenajerilla.com/berceo/valdeonbaruque/ritmoindividuo.htm
1 Maio 2009, por cetmo.
Presentación en Cerdedo do libro Recordar doe (Edicións Xerais, Vigo, 2008), do profesor Herminio Barreiro.
16 Abril 2009, por cetmo.
“Dionisio Pereira (A Coruña, 1953) meteu o nariz onde o chamaban. Quixo ser a voz das moitas historias que agardan nunha cuneta para ser contadas, e saíu escaldado.
Unha frase escrita nunha páxina dun libro, A IIª República e a Represión franquista no Concello de Cerdedo, levouno ante o xuíz no 2007. Acusábano de historiador.
Os familiares de Manuel Gutiérrez Torres, ex alcalde de Cerdedo e xefe local da Falange nos anos da guerra civil, esixían unha rectificación. Non querían ver o nome do seu ancestro a carón do termo ‘represión’.
Pero Pereira non se retractou. Buscou máis testemuños que apoiasen a súa investigación e tirou para adiante. A Audiencia de Pontevedra vén de darlle a razón: a verdade tumbou á honra. Non está satisfeito. Para el, sentar no banco dos acusados tamén é unha condena.
Pregunta: Nos dous anos de loita xudicial que vén de afrontar, pensou en recuar?
Resposta: Non. Non porque as miñas fontes son solventes e se cando escribín o libro tiña probas dabondo pois agora teño máis. Así que non, en absoluto. Mais iso non quere dicir que estivese no meu ánimo ter algún tipo de actitude agresiva que poida presupoñer ir contra a honra de ninguén.
P: Entende a dor que lle poida supoñer a estas familias coñecer certos aspectos da vida dos seus ancestros, pero por enriba está para vostede o dereito a coñecer a verdade.
R: Efectivamente. A partir de agora entendo que entraremos nunha etapa máis contrutiva (ri), poderemos ter un espazo de convivencia no que ese dereito de investigación e o dereito da cidadanía a saber foron amparados. Pero, dende logo, sen que ninguén se sinta agredido, pois os descendentes de quen estea implicado neste tipo de actos non son responsables de nada e ninguén os sinala.
A verdade ou a honra
P: Como di, no seu caso primou o dereito a saber fronte ao dereito á honra. Como valora o fallo?
R: Ben, xa hai bastante Xurisprudencia. Dende a transición haberá unha ducia ou unha quincena de casos semellantes ao meu onde quedou claro que prevalecen traballos de interese histórico, científico, a investigación sobre a honra.
A min o único que me gustaría é que non tivesemos que chegar a un xuízo. No noso país existe unha liberdade de expresión e todo o mundo pode ter acceso a ella. Se hai quen entende que non é correcto, que non se axusta á verdade o que se escribe teñen a posibilidade de retrucar da mesma maneira, dicindo que esa afirmación se está a facer sen probas suficientes. Esa libertade témola todos.
Ir ao tema xudicial, para os historiadores xa supón unha condena en si mesmo, aínda que saian absoltos. Unha condena porque para min estes dous anos e pico, se é que rematan aquí [a familia do ex alcalde falanxista ten aínda a posibilidade de presentar un recurso ante o Tribunal Constitucional], significan unha condena de seu pola perda de tempo, a perda de diñeiro e a intranquilidade que che produce.
E no meu caso son dous anos, pero coñezo casos cun derroteiro xudicial de dez anos, con todo o que iso supón. Entendo que debería haber algún tipo de amparo para as persoas que tratamos de coñecer a verdade do que aconteceu hai setenta anos.
P: A rexeneración democrática que tanto demanda pasa por atrancos coma este?
R: Sempre se di que non se pode dar por pechada unha páxina se non se le antes. Eu penso que unha das eivas que ten a democracia no Estado español é recoñecer as vítimas do franquismo a todos os niveis. Iso implica algo que non recoñece nin a Lei de Memoria Histórica, que é eliminar os xuízos contra persoas que foron inxustamente represaliadas, fusiladas ou que pasaron moitos anos na cadea.
Os valores de democracia, de liberdade, de solidariedade, de xustiza coas persoas que foron perseguidas inxustamente por loitar precisamente por eles é algo que aínda falta. Exhibir eses valores é un garante da democracia, mantelos agochados pón en perigo a calidade democrática.
Xulgados por historiadores
P: A Lei de Memoria Histórica xa advertía de que os xuízos contra historiadores irían en aumento.
R: Si, iso é así. O momento de depuración da memoria dos vencidos comezou coa transición, pero intensificouse moito a partir dos anos 90. Nun principio todos nos fixamos nas vítimas, como tiña que ser, falar delas e que os seus nomes volvan estar nas nosas mentes. Está claro que recuperar e lembrar é un acto de xustiza.
Pero nós non podemos falar das vítimas sen falar do réxime opresivo, ditatorial, que foi o causante de todas estas persecucións. Como a evolución vai de falar das vítimas a falar dos represores empezan a xurdir os problemas. Cónstame que existen presións contra outros colegas para que non escriban, non digan, non falen. Se non se ampara o dereito a saber, os historiadores estaremos no punto de mira de persoas que aposten polo escurantismo e o esquecemento.
P: Que peso teñen os documentos que se conservan daqueles anos? Ante xuízos feitos sen garantías e confesións asinadas por medo, ata que punto gozan de maior credibilidade ca un testemuño oral?
R: Uf! Eu creo que todas as fontes teñen os seus pros e os seus contras, todas. Como ben dixeches, estamos continuamente traballando con consellos de guerra que se conservan nos arquivos dos tribunais militares, onde as dilixencias que se fan teñen como transfondo a tortura e os malos tratos. Estes testemuños hai que collelos con certas precaucións, pero tamén é certo que os consellos de guerra dan moita información.
Non podo dicir que unha fonte é mellor ca outra, todas se necesita, todas hai que empregalas con precaucións e, sobre todo, saber combinalas. Coa mestura dunhas e doutras é cando nos achegamos en maior medida á realidade. Nas fontes orais hai que saber con quen se fala, que mérito ten o informante, contrastar e… cantos máis testemuños mellor. Os historiadores temos isto moi claro, e tratamos de facer as cousas co maior rigor posible.
As eivas dunha ansiada lei
E como historiador, como ve a Lei da Memoria? É unha norma útil ou unha sorte de amnistía?
R: Amnistía non, non é unha lei de Punto Final como se dixo. Pero o que si é certo é que ten moitas eivas. Unha delas, o non recoñecemento xurídico das vítimas. Poden ser recoñecidas en base a un diploma que lles conceden, pero o que non poden é esixir que se cumplan dereitos fundamentais coma que se anulen os xuízos falsos dos que falabamos antes, poño por caso. Ou que os familiares directos de persoas asasinadas extraxudicialmente, os famosos paseos, non poidan nin tan sequera reclamar unha indemnización por estes asasinatos. A Lei ten moitas eivas. A fundamental: que non se recoñece xuridicamente ás vítimas.
Tamén é unha sorte de declaración de principios, pero á hora da verdade fan falla fondos e vontade política que ás veces non se ve. Mesmo en cuestións tan básicas como é a eliminación da simboloxía franquista das nosas rúas e edificios parece coma se se buscasen atrancos para levala a cabo. Dende que esa lei está funcionando, hai dous anos, as súas consecuencias foron menores do que sería desexable.
P: Hai medo á memoria?
R: Si, si, si. Sobre todo nos lugares máis pequenos, nas zonas rurais aínda hai moita xente que prefire calar. Ás veces porque é moi doloroso o que teñen que lembrar, e outras simplemente para non poñerse a mal con outros veciños que tiveron, eles ou os seus devanceiros, algo que con estas terribles situacións. Ou incluso porque se identifica o poder local cunha sorte de continuación, que dalgún xeito quitou tallada da guerra civil. Si, si que hai moito medo.
Protexer o franquismo
P: Ditaduras coma a de Hitler, Mussolini ou Pinochet, poño por caso, condénanse coa boca grande. Que pasa con Franco e coa Lei da Amnistía do 77?
R: Que pasa? Que Franco morreu na cama! O réxime de liberdades que aparece na Transición é o dunha democracia vixilada froito non dunha derrota do franquismo, senón dun pacto. Isto leva a que non se lle dea o mesmo tratamento á lembranza de Franco do que acontece con Hitler ou Mussolini nos seus respectivos países, onde a apoloxía dos seus rexímenes está perseguida.
Aquí, hai veces que parece que pasa o contrario. Coma se houbese unha certa protección de todo o que significa o réxime franquista, e as vítimas son tratadas dun xeito… eu entendo que con pouca xustiza.
P: En que ocupa o seu tempo a día de hoxe? Segue a investigar a ditadura?
R: Si. Estou a rematar un libro sobre a loita de clases no mundo do mar, e a represión franquista contra os pescadores galegos. Unha temática un pouco na liña de todo isto que acabamos de falar.
2 Abril 2009, por cetmo.
Vense de coñecer, despois dun ano de espera, a sentenza da Audiencia Provincial de Pontevedra, respecto do recurso presentado pola familia de Manuel Gutiérrez Torres, antigo dirixente falanxista e alcalde de Cerdedo na Ditadura franquista, contra a absolución do historiador Dionisio Pereira na vía civil en Iª Instancia polo Xulgado de A Estrada dun presunto delito de atentado contra da honra da devandita familia.
A Sección IIIª da Audiencia Provincial de Pontevedra, resolve rexeitar o devandito recurso, reafirmando en todos os seus términos a sentenza do Xulgado de Iª Instancia de A Estrada, adxudicando asemade as costas en 2ª Instancia aos demandantes.
Compre lembrar que as dúas argumentacións nas que se basean as dúas sentenzas son:
1º) Prevalencia do dereito á investigación histórica fronte o dereito á honra.
2ª) Considerar que o escrito denunciado forma parte dunha investigación histórica realizada cun método científico, no que non existe ningunha pretensión de atentar contra a honra de ninguén e menos da familia demandante.
Aparentemente non existe posibilidade de recurso ao Tribunal Supremo, ao non existir defecto na sentenza nin cuantía económica que o xustifique. No entanto, si existe a posibilidade de presentar recurso de apelación ao Tribunal Constitucional.
Hai moi poucas horas recibimos tamén outra boa nova, pois o recurso de apelación que a mesma familia presentou contra a decisión do Xulgado de Iª Instancia de A Estrada de non procesar pola vía penal ao compañeiro Alfredo González Ruibal, foi así mesmo rexeitado. O compañeiro Alfredo, pois, non será procesado.
Para rematar, unha breve consideración: acreditamos na dor e no desasosego que padecen os achegados aos presuntos represores, cando a persistente brétema do esquecemento comeza a se levantar tras o traballo das persoas comprometidas coa recuperación da memoria dos vencidos, dando a coñecer os brutais episodios nos que hipotéticamente puido estar implicado o seu devanceiro. Pero trátase dunha dor de seguro incomparable á padecida polas familias das vítimas do franquismo, aínda que sexa un sentimento que, ao cabo, debe ser respectado sempre e cando non impida o coñecemento e a valoración do acontecido. Mais se aqueles teiman en contrapoñer mesmo pola vía xudicial unha pretendida memoria familiar inmaculada, fronte á dos represaliados e represaliadas de xeito ruín e irreparable, estanse a situar nun egoista plano de inxustiza e de escurantismo, rexeitando así o seu concurso á rexeneración democrática que o Estado español precisa con urxencia.
É o intre, pois, de rectificar e de construír entre tod@s un espazo de convivencia no que a liberdade de investigar e o dereito a saber sexan amparados polos poderes públicos e a sociedade no seu conxunto.
Queremos amosar o maior agradecemento a todas as persoas que dunha maneira ou doutra achegaron o seu apoio, convertendo un avatar persoal nunha loita colectiva a prol dunhas liberdades que nos son imprescindibles.
Como dixo Walter Benjamin “O pasado dos perseguidos e dos excluídos debe ser recuperado, porque nada do que aconteceu é un asunto cancelado.”
Velaí a razón pola que os que devecemos por unha vida máis libre e máis xusta, debemos continuar con firmeza a recuperar a “memoria dos vencidos”.
1 Abril 2009, por cetmo.
Actividades realizadas en 2008:
- Colaboración editorial en:
ALBUM DE GUERRA, Dionisio Pereira e Rogelio Arca, en colaboración coa Editorial “Difusora” de Ourense.
MEMORIAS DUN TEMPO PERDIDO, Roberto Vázquez.
CANTARES DE MANUELA DE BARRO. Carlos Solla en colaboración co colectivo “A Serpe Bichoca”.
GUIA DO MONTE DO SEIXO. Carlos Solla, en colaboración co colectivo “A Serpe Bichoca”.
- Edición dos números 19, 20 e 21 do Boletín “Verbo Xido”.
- Colaboración na VIII edición da Festa da Vincha.
- Participación no programa “Patrimonio no Medio” (Consellerías de Cultura e Medio Rural): Charla en A Lama e roteiro polo Monte do Seixo-“A Montaña Máxica”.
- Campaña de apoio e solidariedade cos historiadores Alfredo González Ruibal e Dionisio Pereira.
- Celebración do 13 de agosto (aniversario do asasinato dos canteiros de Figueroa) na Ponte do Barco ( Pedre).
- VI Edición de Terra de Tod@s, celebrado no CETMO, sobre “Políticas Culturais na Terra de Montes”.
- Representación na Directiva do GDR 20, do Leader, ocupando a Secretaría.
- Realización dunha “Polafía” en Barro (Cerdedo), en colaboración coa Asociación de Escritores en Língua Galega (AELG).
- Realización do VII Roteiro Sarmiento, denunciando as obras levadas a cabo polo Concello e Medio rural no lugar das Lameiras, nun vello camiño medieval.
- Campañas contra Celulosas en Pontevedra; AVE por Cerdedo; planta de biomasa en Cerdedo…
- Visitas escolares ao CETMO.
-Roteiros guiados ao Monte de Seixo- “A Montaña Máxica”.
- Concesión dunha subvención de AGADER, algo máis de 17.000 euros, para rehabilitación do CETMO.
Actividades a realizar no ano 2009.
-Colaboración e participación na IX Festa da Vincha.
- VII Edición Terra de Tod@s. Temática: “Terra de Montes no cine”. Proxección de diversos audiovisuais sobre a zona ( “Flores Tristes”; “Siñor Afranio”; “Monte do Seixo”; Pedre…). En Cerdedo, no verán.
- 13 de agosto, “A Ponte do Barco e a Poesía”, coa lectura de poemas relacionados coa “memoria dos vencidos” a cargo dun poeta/poetisa convidado/a.
- Exposición “Antón Alonso Ríos e o Siñor Afranio”, en marzo no Centro Social de Forcarei. Inauguración coa charla sobre “Os Esmolantes” e a “Represión en Forcarei”, a cargo de Manuel Reboredo e Dionísio Pereira, respectivamente. No verán e na contorna de Sorribas (Forcarei) “Roteiro Siñor Afranio”, coa sinalización dos lugares de memoria do Siñor Afranio na súa estancia en Forcarei.
- Roteiros ( VIII Edición Roteiro Sarmiento; Roteiros guiados ao Monte do Seixo e aos Petroglifos do Monte Vilar-Cerdedo)
- Conferencia: “Aquelas escolas da posguerra en Cerdedo”. Herminio Barreiro, profesor da USC e autor do libro “Recordar doe” (Edicións Xerais).
- Rehabilitación do edificio do CETMO (Agader).
- Participación na manifestación convocada en Compostela o 17 de maio en defensa da nosa língua.
-Difusión da web sobre o CETMO e VERBO XIDO www.cetmo.info
-Edición Boletíns “Verbo Xido”.
- Secretaría do GDR 20, no que presentaremos as iniciativas: “Mellora do proxecto museístico do CETMO” e “Monte do Seixo-A Montaña Máxica”.
Renovación de parte da Xunta Directiva:
Novos cargos:
Presidenta – Lola Varela.
Secretario – Carlos Solla.
Tesoreiro – Manuel Ogando.
Vogais: Constantino González e Roberto Vázquez.
22 Marzo 2009, por cetmo.
En relación á nota de prensa do Concello de Cerdedo aparecida no FARO DE VIGO de 18/3/2009, relativa ás obras dunha pista entre A Revolta e Cavenca, no lugar de Lameiras, queremos puntualizar:
a) Ademáis de VX, amosaron a súa disconformidade coas obras, ADEGA-Pontevedra, Asociación Pola Defensa da Ría de Pontevedra, e un grupo de veciños a través da Comunidade de Montes de Cavenca.
b) VX denunciou unhas obras desproporcionadas, que convertían en pista de 5 m. asfaltada, con derrube de valos e destrucción de vexetación autóctona incluídos, un camiño medieval de 2 m. polo que transitou o Padre Sarmiento na súa viaxe de 1710 e que forma parte do “Roteiro Sarmiento”. Non obstante, VX nunca se opuso a que o camiño fose adecentado, cunha intervención menos agresiva contra a paisaxe, o medio natural e o patrimonio etnográfico e histórico.
c) O Sr. Balseiros terxiversa a cualificación que VX deu ao camiño das Lameiras: nunca falamos de camiño romano, nin dixemos que estivese catalogado por Patrimonio. Baseado en estudos históricos ben fundamentados, VX afirma que o camiño era medieval, parcialmente enlousado (ate As Lameiras, daí o topónimo), e que tiña un interese patrimonial e ambiental que xustificaban outro tipo de intervención. Hai que precisar que, desgraciadamente, moitos elementos etnográficos e paisaxísticos non están catalogados, e non por iso se deben destruir e perder para a veciñanza. Polo contrario, o Concello segue a falar sen rigor ningún de “calzada romana” ou de “ponte romana” cando fan referencia na sinaléctica quer ao camiño medieval de Santo Antón, quer á ponte medieval de Pedre.
d) Para nós e para outros veciños de Cerdedo, a continuidade das obras non é unha boa nova, por canto culmina cunha intervención agresiva a perda dun anaco do noso patrimonio cultural e medioambiental, cando o acceso a Cavenca xa estaba asegurado por outra pista e a actual só beneficia, a maiores, a un pequeno número de residentes. En consecuencia, entendemos que tanto o Alcalde de Cerdedo Sr. Balseiros, como o actual Delegado de Medio Rural en funcións, Sr.Constenla, amosan con esta obra unha grave falla de sensibilidade medioambiental e patrimonial.
15 Marzo 2009, por cetmo.
O vindeiro venres 20, ás 20 horas, inaugúrase no Centro Social de Forcarei a Exposición “Antón Alonso Ríos, o siñor Afranio”, elaborada pola Comisión Siñor Afranio na honra de quen fora deputado agrario-galeguista durante a IIª República. Antón Alonso, nativo de Silleda librouse dunha morte segura percorrendo durante meses as provincias de Ourense e Pontevedra como esmolante tras o golpe militar. Posteriormente describiu estas viaxes nun libro que titulou “O Siñor Afranio, ou como rispei das gadoupas da morte”. Durante aquela viaxe botou case 9 meses en Sorribas, perto do bairro da Ponte en Forcarei, estancia que aínda lembran algúns veciños de idade avanzada, así como o alprende onde durmía e o carballo baixo o que descansaba.
Inaugúrase a exposición cunha conferencia do profesor Manuel Reboredo sobre “O siñor Afranio e os esmolantes”, unha temática pouco transitada ate hoxe pola etnografía e a antropoloxía do noso país.
Ao remate, tomaremos un viño galego e un pincho.
Estas actividades forman parte do Proxecto “Roteiro do Afranio”, no que unha ducia de asociacións de Ourense, Pontevedra e o norte de Portugal prentende rememorar aquel episodio ben representativo da persecución sofrida polo mellor do país tras o nefasto golpe militar.
Para completar información sobre este persoeiro recomendamos visitar www.roteirodoafranio.org/proba (aínda en construcción) con abundante material de interese, incluidos os paneis da Exposición.
10 Marzo 2009, por cetmo.
A xuntanza extraordinaria celebrada o 15 de febreiro, acordou aprobar a recepción da subvención de AGADER para rehabilitar o CETMo. Como queira que a devandita axuda non cubre a totalidade do orzamento das obras preceptivas para regularizar administrativamente o CETMo (algo indispensable para que poida cumprir e ampliar o seu papel de dinamizador cultural da bisbarra), tamén se acordou abrir un conta corrente onde se reciban donativos para tal fin.
Polo tanto, vos animamos a que colaboredes, na medida das posibilidades de cada quén.
O número de conta de Caixanova é:
2080 0444 92 0040106374.
26 Febreiro 2009, por cetmo.
19 Xullo 2008, por cetmo.
A titular do Xulgado de 1ª Instancia da Estrada, vén de rexeitar o procesamento pola vía penal do arqueólogo, natural de Soutelo de Montes, Alfredo González Ruibal, frustrando os desexos da familia do ex-alcalde falanxista de Cerdedo Manuel Gutiérrez Torres, de velo procesado por ter difundido os feitos supostamente acaecidos en Cerdedo no verán de 1936.